OVERDENKING
PASEN 23 MAART 2008
TWEKKELO NPB OOSTTWENTE
We lazen: Marcus 16 : 1 - 8,
en we luisterden vóor de overdenking naar een koraal uit de
Mattheuspassion van
Johann Sebastian Bach:
Befehl du deine Wege, und was dein Herze kränkt,
der allertreusten Pflege des, der den Himmel lenkt.
Der Wolken, Luft und Winden, gibt Wege, Lauf und Bahn,
Der wird auch Wege finden da dein Fuss gehen kann.
Lieve vrienden
Het is Pasen, het woord betekent letterlijk: Overgang. Dat begrip is toepasbaar op vele situaties: we denken aan overgang van de winter naar het voorjaar, we herinneren ons het oude joodse verhaal van de uittocht uit de slavernij van het oude volk, dat op weg gaat met het perspectief van het leven in vrijheid voor ogen, en we vertellen het verhaal van het lege graf, het graf waar Jezus was neergelegd na zijn sterven. Maar vooral raakt het verhaal van die vrouwen op die eerste dag van de week ons zo, omdat zij de eersten zijn die door die ontmoeting met de in het wit geklede boodschapper bij dat lege graf een soort Aha-erlebnis hebben.
Ze weten het weer! Met Pasen vieren wij, en ook zij, de vrouwen uit de traditie rond Jezus van Nazareth, dat de dood immers niet het einde is, maar dat wij over die grens heen omvat worden door de Eeuwige! En ook moet de leefwijze, die hun vriend Jezus van Nazareth hun voorgeleefd heeft, natuurlijk doorgaan! De ontmoeting met hun vriend was immers ook een ontmoeting met het godsbeeld waaraan hij zelf altijd vasthield, het is het godsbeeld van de onvoorwaardelijke goedheid, waardoor ons leven, dat vaak geteisterd en overheerst wordt door angst, veranderen kan in vertrouwen.
Het koraal uit de Mattheus Passion dat we hoorden, heeft voor ons in de loop der tijden ook in het nederlands een heel vertrouwde klank gekregen:
Beveel gerust Uw wegen, al wat U 't harte deert,
der trouwe hoed' en zegen van Hem die 't al regeert.
Die wolken, lucht en winden
wijst spoor en loop en baan
zal ook wel wegen vinden
waarlangs Uw voet kan gaan.
Het lied vraagt om overgave. Geef je over, laat los, is de boodschap, als je te maken krijgt met levenspijn, met onontkoombaarheid, én het is een bemoediging: het komt goed, je zult een weg vinden, ook al is het moeilijk.
Johann Sebastian Bach heeft dit koraal geplaatst in zijn meesterstuk op het moment waarop Pilatus aan Jezus om een reactie vraagt op de beschuldigingen die aan zijn adres worden geuit.
Jezus doet zijn mond niet open, hij spreekt geen woord meer, hij ziet in dat het vonnis voltrokken zal gaan worden. In plaats van in discussie te gaan met Pilatus geeft hij zich over, en hij draagt zijn kruis moedig tot het bittere einde. Zijn houding is er een van overgave.
De vrouwen bij het open graf, Maria Magdalena, Maria van Jakobus en Salomé zijn in feite de eerste mensen die de werkelijkheid van Jezus' dood met open oog tegemoet treden. Ze gaan het lichaam verzorgen, zoals vrouwen dat gewend zijn. Ze omarmen deze werkelijkheid.
Over de werkelijkheid van Goede Vrijdag kan nog zo worden gesproken dat het met de ogen te zien is en met de handen te betasten, op Goede Vrijdag ging het om alles wat ruw genoeg was om te doden.
De werkelijkheid van Paasmorgen is echter niet met het verstand, maar alleen maar met de ogen van het hart waar te nemen, alles wat ons doet leven, alles wat ons in beweging brengt, komt immers uit de onzichtbare ruimte van de eeuwigheid; de vraag wordt hier zelfs opgeroepen of het inderdaad waar is dat het juist de vrouwen zijn die van oudsher de priesteressen zijn van het geheim van het onzichtbare!
In de mythen van de volkeren op aarde herkennen we steeds meer het volstrekt vrouwelijke van de wedergeboorte van het leven. Al het voortbestaan gold altijd al als mysterie van vrouwen -- de aarde zelf werd gezien als grote moeder, de bloemen waren haar dochters en het koren op de velden, de mais, de banaan, de agave, alle planten die tot voedsel van de mensen dienen, golden in de mythen van de volkeren als vrouwelijke godheden. Het ontstaan van het leven, de ondergang, de wedergeboorte in de loop van de seizoenen raakt aan een mysterie dat meer verwant is aan vrouwen dan aan mannen.
Wellicht verklaart dit dan ook dat de schrijver Marcus de vrouwen noemt. Zij erkennen als eerste dat het kruis en het graf achter ons liggen, dat het kruis is losgelaten en dat de boodschap van onvoorwaardelijke goedheid waardoor wij mensen zullen kunnen leven, met een perspectief van vrede en vrijheid voor ogen, opnieuw zal groeien, bloeien en gedeeld worden.
Op 13 maart 2008 ben ik met een collega naar Bochum gereisd in het Roergebied. We hebben daar een deel bekeken van een tentoonstelling van kruisen. Die kruisen zijn gemaakt door een kunstenaar die vroeger een leidinggevend vakbondsman was in het Roergebied, Ludger Hinse. Door zijn vroegere baan heeft hij een groot netwerk kunnen opbouwen en zo is het mogelijk geworden dat hij de 70 kruisen die hij gemaakt heeft op vele locaties in kerken en op andere locaties in Noordrijn Westfalen kan tentoonstellen. Dit keer was de hele collectie te zien in Bochum, maar de collectie reist door de deelstaat en zal tot aan Pasen 2009 te zien zijn. Website: kreuz-mit-dem-kreuz.de
70 kruisen: als je er naar kijkt snap je hoezeer het kruis een symbool is geworden van verbinding tussen mensen, een symbool van solidariteit tussen mensen, van lijden, van pijn, van droefheid, van werkloosheid, van verslaving. Iedereen heeft, zo begrijpen wij, zijn eigen kruis te dragen.
70 kruisen: zij verbeelden wat mensen uit onze tijd aan kruis dragen en ook: hoe ze het kruis leren loslaten! De duitse kunstenaar had een hele serie gemaakt van kruisen die medicijnen bevatten, of drugs, maar ook het kruis van de oorlog was te zien, en het kruis van mensen die zich verzet hebben tegen de oorlog, maar ook het verdriet dat als kruis gevoeld wordt als relaties niet willen lukken. Soms moet je het kruis van een niet-gelukte relatie uit trouw aan jezelf loslaten! Er waren kruisen te zien gemaakt van röntgenfoto's die beschadigingen aan het lichaam weergaven. De boodschap is: Zó ziet het kruis in mensenlevens er uit, en tegelijk: mensen vatten moed om hun kruis los te laten, er los van te komen. En de boodschap van de kunstenaar is tenslotte: En toch blijven we geloven dat achter alle kruisen het leven van Paasmorgen zal oplichten!
Rondlopend op die tentoonstelling besefte ik wel hoe in de geschiedenis van de Westerse wereld eigenlijk altijd zo de nadruk is komen te liggen op het lijden, op het kruis van de mens, terwijl in de Oosterse wereld vooral de nadruk ligt op het Paasmysterie: Anastasis, de heer is waarlijk opgestaan!, zegt men in de Oosters Orthodoxe wereld. Pasen is daarom met name in de wereld van het Oosten het allerbelangrijkste feest! Het is de kunst om het lijden achter je te laten!
Laten we van de Oosterse wereld de vreugde om de opstanding opsteken! Je kruis loslaten, hoe moeilijk ook, dat is toch ook een talent van mensen. Maar het is makkelijker gezegd dan gedaan. Het gaat over verlies accepteren, en dat gaat niet zonder pijn. Ziekte, het verlies van je baan, het verlies van een geliefd mens, of welke andere rampen ook, welke kruisen je ook moet dragen. Ook het loslaten van je kinderen, ze niet vasthouden maar ze hun eigen weg laten gaan. Aftakelen en dingen moeten opgeven bij het ouder worden, elkaar door de dood verliezen, het zijn allemaal kruisen die we achter ons moeten laten, die we moeten leren loslaten.
Loslaten is een zaak van vallen en opstaan. Franciscus van Assisi liet los, een rijk leven dat hij van zijn vader erfde en dat hem een voorsprong op anderen bezorgde, zelfs Jezus wordt in het evangelie niet getekend als een held maar als een mens die vertwijfeling heeft gekend. Hij deed zijn mond niet open, want hij begreep dat hij zich moest overgeven, moest loslaten. En aan het kruis riep hij nog: Mijn God waarom heb je me verlaten? Maar wat een pijn!
Loslaten is een leerproces, en dat betekent dan ook dat er een einde aan komt. Dat er een soort aanvaarding kan ontstaan. Veel mensen zeggen zelfs dat ze, wanneer ze een kruis hebben moeten loslaten, dat ze daardoor een verdieping in hun leven hebben ervaren, dat ze zich zelfs verrijkt voelden. Ze waren, zeggen ze dan, een ander mens geworden door wat ze hadden moeten loslaten. Overgave, geloof dat het goed zou komen met hun bestaan, dat hadden ze bereikt.
Verhalen van loslaten zijn in feite paasverhalen.
Een oud-boeddhistisch mythisch verhaal kan ons het paasmysterie ook nog helpen verduidelijken. Het is het verhaal van Prins Vijf-Wapens. Prins Vijf Wapens draagt zijn naam met ere: de vijf wapens zijn de verbeeldingen van de vijf zintuigen waarover de mens beschikt en waardoor hij zich sterk voelt. Op zijn levensweg, waarin de Prins op zoek is naar de essentie van zijn bestaan, komt hij in een donker woud het monster Kleefhaar tegen. Het monster Kleefhaar is onverbiddelijk wreed en neemt, met zijn kleverige tentakels, het ene wapen na het andere, de Prins zijn Vijf Wapens af in een langdurig gevecht. Het ruiken, het horen, het zien, het proeven, het voelen, de vijf wapens worden hem afgenomen. Toch moet het monster Kleefhaar ervaren dat, ondanks het verlies van zijn Vijf Wapens, de Prins niet te verslaan is. Want wanneer de vijf wapens losgelaten zijn, blijkt de Prins te beschikken over het Zesde wapen, (het Zesde zintuig!), zijn essentie, zijn goddelijke kern komt vrij. Het is de essentie van ieder mens, waarmee hij of zij opgenomen blijft in het universum en waarmee hij of zij doorleeft en altijd terugkomt, en waarmee wij bovendien elkaar herinneren aan het feit dat wij van goddelijke afkomst zijn!
Ik raakte zeer onder de indruk van het verhaal dat verteld is door mevrouw Hank Heijn, de echtgenote van de in 1987 ontvoerde en vermoorde Gerrit Jan Heijn. Het boek dat ontstaan is heet "De Verzoening", en is opgetekend door Alex Verburg (ISBN 90 295 6453 9/NUR 320). Mevrouw Heijn maakte kennis met het Kwaad, in de rechtszaal, het Kwaad bleek een tengere, kalende man van in de veertig. Klein van stuk, met een hoog voorhoofd, priemende ogen en een puntige neus. Hij ontvoerde haar man en bracht hem om het leven. Twintig jaar later, in 2007, heeft ze opgeschreven hoe het haar verder vergaan is. Ze vertelt dat ze in 2003 een brief ontvangt van de dader waarin hij schrijft: "Ik zou wensen dat U me kunt vergeven". Pas jaren later is zij er aan toe om hem te antwoorden. In haar brief vertelt ze haar levensverhaal nog eens in het kort, om aan te geven dat ze "eigenlijk oersterk uit deze geschiedenis te voorschijn is gekomen".
En ze besluit haar brief aan de dader met de woorden: "Ik wens U, uw vrouw en uw kinderen veel sterkte, voor nu en in de toekomst".
Haar kinderen vinden het prima, want ze beschouwen dit als een bewijs dat ze zich verzoend heeft met haar leven, alleen de jongste dochter is vreselijk overstuur.
"Hoe kon ik de man die haar pappie heeft vermoord, die haar leven heeft verscheurd, zo'n brief schrijven?", vertelt mevrouw Heijn.
Zo zien we dat loslaten voor niet iedereen een gelijklopend proces is. De dochter is er nog niet aan toe, ze is wel intens loyaal aan haar moeder, en houdt de herinnering aan de pijn van het gezin dat een grote ramp te verwerken heeft gekregen heel levend.
Toch vind ik deze geschiedenis ook een voorbeeld van een paasverhaal. Een vrouw die een verzoenende brief schrijft aan de moordenaar van haar man. En duidelijk maakt dat ze haar kracht heeft hervonden.
Tot slot luisteren we naar een gospel, dat ook een paaslied genoemd kan worden.
Het is het lied: "I lay down my burden down by the riverside", gezongen door Mahalia Jackson.
De negerbevolking in de Verenigde Staten leefde tot aan de afschaffing van het systeem in 1853 in slavernij. Het evangelie, de goede boodschap en perspectief! van vrijheid en liefde, betekende veel voor hen.
Het lied zegt:
1) I lay down my burden: ik laat mijn last, mijn kruis, achter me, op de plek aan de rivier waar alles stroomt, want het leven gaat verder,
2) Ik leg m'n zwaard en m'n schild af,
3) Ik trek mijn lange witte jurk aan (net zoals die engel bij het open graf,
4) Ik zal al mijn vrienden die ik verloren heb weer zien,
5) Ik trek mijn gouden schoenen aan (net als die engel in het wit),
6) Ik zal mijn lieve oude moeder weer zien,
en: oorlog, afweer, ik doe het allemaal weg, ik laat het achter me, ik leg me er niet meer op toe!
Het verhaal van Pasen maakt die overgang duidelijk: het is de overgang van uitzichtloosheid terug naar geestkracht, die ons helpt te leven! Amen.
Jeanne Traas-Hageman