Overdenking 23 november 2008 www.npboosttwente.nl

Jezus Ben Sirach vertelt over zijn persoonlijke groei naar innerlijke wijsheid.

We lazen: uit het wijsheidsboek van Jezus Ben Sirach,

hoofdstuk 2 : 1-11, en 15-18.

In de week van de 4^e november, de dag waarop de nieuwe president van de VS is gekozen, Barack Obama (Barack = Baruch: gezegende: wat een verwachtingen schept die naam!), maar ook in de tijd die daarvoor lag, klonk het trefwoord Hoop overal. Hoop op verandering! Hope for change! En Obama zei steeds: Yes, we can! We zullen het kunnen realiseren, dat er een grote verandering komt.

Zal die verandering komen? Zal dat waarop zwarte mensen hopen waarheid worden?; dat huidskleur en ras niet langer reden zullen worden om mensen uit te sluiten? Nu er een president komt met een gekleurde huid? Zullen we werkelijk een stapje verder komen in de richting van een geheelde samenleving, waarin mensen zullen leven die beseffen dat ze aan de binnenkant allemaal zijn zoals de ander?

In diezelfde week: op 9 november, was het 70 jaar geleden dat in Duitsland de Kristallnacht plaatsvond: de scherven van de ruiten van winkels die eigendom waren van joodse winkeliers schitterden als kristal, toen ze in 1938 werden ingegooid: joodse mensen werden geminacht op basis van hun anders-zijn dan het systeem dat in de jaren 30 aan de macht was, en dat mensen uitsloot op grond van hun geloof. Zullen we ook ten aanzien van geloofsverschillen in deze wereld een stapje verder komen?

Hoop is het antwoord, we blijven er op hopen! We worden bijvoorbeeld geinspireerd door een kort gedichtje van de dichteres Emily Dickinson, die zei dat "als ik maar één vogel geholpen heb om weer te vliegen, dan heb ik niet voor niets geleefd", en we weten het ook nog uit de antieke legende van de doos van Pandora: de hoop bleef als laatste waarde over, hoop duurt het langst!

In onze dagen gonst het steeds: er is hoop op verandering van dat soort dingen, in onze wereldmaatschappij snakken we naar de terugkeer van het vertrouwen, dat geluid klinkt voortdurend al heel hard waar het gaat om de crisis die de economie teistert, maar vooral in menselijke betrekkingen.

Ik denk dat het vooral in onze tijd zal gaan om de opdracht

een onderzoek te doen naar de betrouwbaarheid in onze menselijke relaties. Ook en juist de geloofsgemeenschap kan daarin een belangrijke rol vervullen. Om de hoop levend te houden.

Om die reden is het mijns inziens dan ook zinvol om stil te staan bij het begrip wijsheid, en de betekenis daarvan voor ons mensen.

Hoe word je wijs? Kun je wijsheid leren zoals je een techniek leert? Wijsheid is niet te vangen. Het is een soort verborgen schat in de diepte van je wezen die zich via een langzame evolutie kan vrijmaken en je van binnenuit kan gaan doorlichten

Wijsheid is kennis vanuit de diepte die tenslotte je levensloop in overeenstemming kan brengen met je levensbestemming.

Langzaam word je wijs. Een sterker wordend licht gloeit van binnenuit, waardoor je geneest.

In 1898 was het echtpaar Pierre en Marie Curie, twee natuurkundigen bezig in hun laboratorium in Parijs bezig met proefnemingen. Ze waren op zoek naar radium, het element dat later zo belangrijk zou worden voor het genezen van kanker. Ze wisten dat het er moest zijn, het moest zitten in de stoffen die zij mengden en bewerkten en nog eens bewerkten. Ik kan niets vertellen over de chemische verbindingen, maar ik weet wel dat het heel lang duurde, en Marie Curie was ten einde raad. Toch had ze het vertrouwen dat de uraanmineralen in de bokalen in het laboratorium een geheim verborgen: het geheim van de de straling.

Op een nacht kon ze niet slapen en voor de zoveelste keer liep ze naar het laboratorium om te kijken hoe het stond met de proeven. En toen zag ze een schijnsel dat het hele laboratorium verlichtte. Het kwam uit de bokaal met het proefmateriaal. Het radium had zich ontwikkeld.

Er was iets nieuws gebeurd, iets dat met schepping te maken had. Er was een doorbraak ontstaan naar iets nieuws.

Dit verhaal is te gebruiken als we nadenken over wijsheid. Vaak breekt wijsheid door als je tot het uiterste beproefd wordt of wanneer je een onmogelijke beslissing moet nemen. Dan is er opeens iets anders, een onberekenbaar element, waardoor je de moed hebt om iets nieuws te doen, een andere houding aan te nemen.Ik vraag me wel eens af wat dat onberekenbare element eigenlijk is -- zou het een flits van inzicht kunnen zijn vanuit een geheime wil in ons, dezelfde wil waardoor uit dode materie iets nieuws gaat leven? Zou die flits ons eigenbelang kunnen doorboren om iets nieuws een kans te geven? Wijsheid, die kennis die vanuit de diepte in je zelf oplichten kan, die maakt dat je opeens deel uitmaakt van iets groters.

Een wijze uit onze tijd, Raimon Panikkar, een hindoe, boeddhist en christelijk priester tegelijk, beschrijft in zijn boek "Waar wijsheid woont" hoe wijsheid in onze tijd vaak vervangen wordt door praktische voorzichtigheid, gericht op welzijn en gemak. Dat is meer een soort slimheid.

Wat is wijs? Wat is slim?

Ik denk aan de barmhartige Samaritaan, die van zijn muildier afstapte om een door rovers mishandelde man die hulpeloos langs de weg lag te helpen. Dat was niet slim, want de rovers konden nog in de buurt zijn.

Maar het was wel wijs, want er werd recht gedaan. Iets wat veel groter was, liefde voor de medemens, kreeg alle ruimte. Het was veel meer waard dan bezittingen. Maar het was nog meer, het was van een andere orde. Als de wijsheid doorbreekt, dan besef je dat wij mensen een werkelijkheid delen. Eigenlijk kan een mens pas gelukkig zijn als een ander het ook is. Probeer maar eens gelukkig te zijn als je buurman huilt.

De wijze weet dat de hele wereld zijn buurman is, hij doet wat hij kan. Maar hij gaat niet boven zijn kracht zitten. Om verandering vorm te geven hebben we politiek nodig. Misschien is de kracht van de wijze eenling wel zijn uitstraling, net als dat radium dat vanuit de nacht opeens oplichtte.

Volgens Raimon Panikkar wordt de kernboodschap van alle godsdiensten van de wereld in stand gehouden door de wijzen. Wijsheid betekent dat we verbonden zijn met de ander. Een wijze ziet dat. Dat wij elkaars zorg zijn.

Wijsheid is ook vrijheid. De middeleeuwse mysticus Meister Eckhart zei dat je dingen moet bezitten zonder eigendom.Je kunt wel een huis hebben, een vriendenkring, kennis van zaken, een goede positie, maar in de diepte is dit niet van jou. Je moet het ook kunnen afstaan en er in wezen vrij van zijn. Boeddha ziet begeerte als bron van alle lijden. De wijze begeert niet, hij is! En omdat hij zonder eigendom is, kent hij geen angst.

Ach, het verlangen naar wijsheid is zo oud als de wereld, in het oude testament vinden wij de joodse boeken Spreuken, Prediker, en Job, die vallen onder het begrip wijsheidsliteratuur. En vandaag richten we ons dus in het bijzonder op dat boek van de wijsheid van Jezus Ben Sirach.

Het boek van Ben Sirach verschilt een beetje van de boeken uit de canon van het Oude Testament, omdat daarin altijd de geschiedenis van het volk centraal staat. We weten het nog: het is de Eeuwige die de beslissing neemt dat zij volk in vrijheid leven mag, en er worden verhalen verteld over die bevrijding vanuit Egypte naar het beloofde land.

Het boek Job is bij uitstek het boek dat ons iets leert over het "niet-maakbare" in het leven. Wijsheid komt alleen maar van god, zo staat daar geschreven (in het 28^e hoofdstuk: 12-28).

Ben Sirach, als kind van zijn hellenistische tijd, (twee eeuwen vor onze jaartelling) heeft het over een iets ander perspectief, hij is er van overtuigd dat er een juiste manier van doen bestaat, en dat is leven vanuit de wijsheid. Wat ons zo aanspreekt in zijn boek is dat hij over zichzelf spreekt. En dat is heel opmerkelijk, want daarin knoopt hij bij ons aan, wij die graag serieus genomen willen worden als individu, levend in de 21^e eeuw, en die wat hebben aan verhalen over levenservaring. Er zit een groei in het boek van Jezus Ben Sirach, dat uit 51 hoofdstukken bestaat en dus een van de langste boeken is uit de bijbel. Eerst spreekt hij over de wijsheid als over een gave van God, hij spreekt dan over de leerschool van vrouwe Wijsheid, ja over de vrouwelijke gestalte van god die Wijsheid heet, de vrouwelijke vorm die zo oud is als de wereld, en die we kennen als Isis in Egypte, Sophia in Griekenland, Mirjam en Maria in de Hebreeuwse geschriften, en ook Sjechina als de vrouwelijke vorm van de aanwezigheid van God. De wijsheid leeft, zo zouden we het ook kunnen zeggen, in mannen én vrouwen, als kwaliteit die ons de richting van het menselijk maken van de wereld doet uitkijken. Maar vooral gaat die ervaring met wijsheid "door ons heen".

Jezus Ben Sirach doet in de 51 hoofdstukken van zijn wijsheidsboek verslag van zijn persoonlijke groei. En het is erg boeiend om dan te lezen hoe er tenslotte in het 24^e hoofdstuk iets te lezen valt over hoe hijzelf de inspiratie tot wijsheid ondergaat en hoe hij daarover verder wil spreken met de mensen om hem heen, en zelfs hoopt hij dat zijn wijsheid gelden zal voor "verre generaties",

Hoofdstuk 24 : 30 - 34:

"En ik, ik ben als een kanaal, door een stroom gevoed,

en als een waterloop die een lusthof binnenkomt.

Ik zei: "Ik ga mijn boomgaard water geven

En mijn bloembed bevloeien".

En zie, mijn waterloop is een rivier

En mijn rivier is een zee geworden.

Verder wil ik mijn onderwijs

Zo helder maken als de dageraad

En het tot in de verte laten stralen.

Verder wil ik mijn leer

Als een profetie laten stromen

En haar nalaten aan verre generaties.

Ik heb mij dus niet alleen voor mijzelf ingespannen,

Maar voor iedereen die de wijsheid zoekt."

Zo helpt die oude wijsgeer Jezus Ben Sirach ons om hoop te putten, ons open te stellen voor wijsheid als groeiende innerlijke kracht, die zo heilzaam is voor ons, die ons soms zo hopeloos voelen.

Amen.

Jeanne Traas-Hageman, voorganger afd.Oost Twente van de NPB

Terug