ÿþ<html> <head> <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=iso-8859-1"> <meta name="KEYWORDS" lang="nl" content="Spinoza, Collegianten"> <meta name="DESCRIPTION" content="Alles in God - over de troost van Spinoza."> <title> Overdenking Oktober 2011: de troost van Spinoza.</title> <style type="text/css"> body{margin-left:2cm; margin-right:3cm; background-color:#00FFFF; margin-top:2cm; font-weight:bold} p{font-size:15pt; text-align:justify} </style> </head> <body> <h1> OVERDENKING oktober 2011 </h1> <h2> "Alles in God - over de troost van Spinoza" </h2> <p>&nbsp;</p> <h3>We lazen: Psalm 96, in de bewerking van de van oorsprong amerikaanse, maar in Nederland wonende dichter/sinoloog Lloyd Haft: </h3> <blockquote style=" color:#000000; width:14cm; border:1px dotted #B36B00; background:#C3C0FC; margin:1cm 1cm 1cm 1cm; padding:1cm; font-family:cursive,verdana,sans-serif" > Wat zal ik zingen <br> dat nieuw is voor u?<br> Dat uw aarde door mij is gezien!<br> Dat ook in mijn dagen<br> uw heerlijkheid blijkt.<br> Velen die in mij waren<br> wilden u niet,<br> vreesden nog deze vreugde.<br> Zij waren steden,<br> heersers gewend,<br> maar verder, de hemel voorbij<br> bent u, in uw schoonheid verborgen.<br> Uw aarde, die nu ik zie,<br> is voorportaal:<br> mijn weg naar u.<br> In mijn beven voor u<br> is heel uw aarde begrepen<br> en achter uw aarde u.<br> Zo komen in mij zovelen<br> te weten dat u bent,<br> dat lucht en aarde en water er<br> om vreugde zijn<br> en velden  al uw bladeren!<br> Zo wordt waar ik nader<br> uw wereld aan mij waar.<br><br> </blockquote> <p>&nbsp;</p> <p> In de vrijzinnige oecumene is het gebruikelijk dat je als gast-predikant wordt uitgenodigd om voor te gaan in het land. Op iedere maandag na nieuwjaar staat de telefoon roodgloeiend met verzoeken om preekbeurten voor het volgend jaar! Zo zal bijvoorbeeld op de eerste maandag van 2012 de lijst met gastpreekbeurten voor 2013 worden ingevuld.<br> De vraag is dan altijd: wil je bij ons een <em>dienst</em> komen leiden? <br><br> Hier wil ik allereerst eens even stil staan, bij dat begrip dienst. In de tijd dat ik als docent bij het Opleidingsinstituut voor Vrijzinnig Pastoraat met de cursisten bezig was met de bouwstenen waaruit onze NPB-diensten worden samengesteld kwam het begrip dienst uiteraard ter sprake, en al associerend kwamen allerlei woorden naar boven: kerkdienst, samenkomst, liturgie etc. etc. <br><br> Bij het begrip liturgie haakte ik in, want we stuitten op de oorsprong die in de Griekse taal ligt. <br> Als U weet dat op de vuilniswagens in Athene het woord <em>Leitourgia</em> te lezen valt, hetgeen in dat verband Gemeentereiniging betekent, dan begrijpt U meteen de oerbetekenis van dat woord: het gaat om dienst aan het volk. <br> Zo worden de openingsuren van apotheken in Athene  Liturgische uren genoemd. Weer een heldere toepassing van het begrip dienst. (Overigens, een beetje ondeugend durven we het hier wel te zeggen: een beetje meer belastingdiscipline in Griekenland zou het volk tegenwoordig ook een goede dienst bewijzen!) <br><br> (Ik noemde tijdens de lessen ook nog het verschijnsel dat toen in 1956 in Nederland de A.O.W. werd ingevoerd we ook konden spreken van een echte dienst aan het volk! Oudere mensen hoefden vanaf dat moment namelijk niet meer afhankelijk te zijn van hun kinderen! ) </p> <p> Waar ik naar toe wil is dat we het begrip leitourgia  dienst aan het volk, kunnen toepassen op een bijeenkomst in een geloofsgemeenschap, waarbij we willen stellen dat ook zo'n bijeenkomst de mensen een dienst moet bewijzen. Mensen moeten er iets aan hebben voor hun dagelijks leven, immers! <br><br> Maar, de actuele situatie is dat kerken leeglopen, en daarom is het goed dat we, voor de laatste gewijde ruimte dichtgaat, bezig zijn met de vraag wat we bedoelen met een religieuze bijeenkomst, met een dienst dus. <br><br> Hier geldt ook nog dat het begrip <em>religieus</em> verder onderzocht mag worden. <br><br> U weet het: Ik grijp graag terug naar twee bronnen voor dat begrip: de ene bron is het latijnse werkwoord <em>religere</em>, dat verbinden betekent, <br><br> en de andere bron is het latijnse werkwoord <em>relegere</em>, dat hér-overwegen betekent. <br><br> Dat herkennen we, dat we in een religieuze samenkomst bezig zijn met mensen aan elkaar verbinden, ze kunnen gemeenschappelijk herkenning beleven, én ook zijn we bezig met hér-overwegen, als er tenminste een levendige, vitale geest heerst, en we de moed willen opbrengen om steeds met nieuwe ogen te kijken naar wat we aan het doen zijn. Maar we blijven hooghouden dat we met de inhoud van een dienst iets willen bieden waar mensen iets aan hebben, dat hen een dienst bewijst. </p> <p> Zoals ik zei, vooral de kerken lopen leeg. Waarom? De voornaamste oorzaak is dat het naar de kerk gaan de mensen niet meer aanspreekt. En waarom niet? Omdat de kerken niet meer bij de tijd zijn. Heel veel van de theorieen die de kerken verkondigen en de vorm waarin ze al die voorstellingen gieten zeggen de meeste mensen niets meer. </p> <p> Wat bedoel ik hiermee precies? Heel kort door de bocht dit (en slaat U me maar om de oren als het niet waar is): Alle geloof moet het hebben van beelden, van verbeelding. Geloofstaal is verbeeldingstaal. Tot zover OK. Maar: de meeste kerken houden de verbeeldingstaal voor historische feitentaal. De verbeeldingstaal geeft uitdrukking aan de boodschap die de schrijvers met hun verhalen willen brengen. </p> <p> Een voorbeeld: het verhaal over de schepping in het 1e bijbelboek Genesis. Dat is een gelovige visie van iemand uit lang vervlogen tijden op de oorsprong van de dingen. Wil je heden ten dage wat te weten komen over het onstaan van de wereld, dan moet je je licht opsteken bij de moderne kosmologie, geologie, biologie, archeologie, paleontologie, enz. </p> <p> Het scheppingsverhaal is verbeelding, het is een mythisch verhaal. God, die rondwandelt in de hof en Adam zoekt, is een mythische figuur, net zo als Adam een mythische figuur is. <br> We weten vanuit de kerkgeschiedenis dat de kerken van die mythische verhalen een historische heilsgeschiedenis hebben gemaakt, met alle regels die daarbij horen. <br> Natuurlijk zitten er in de bijbelse boeken historische kernen! Maar ik sluit me aan bij de visie dat zolang kerken religieuze verbeelding voor waarheid verkondigen, ze niet bij de tijd zijn, en daarom lopen de kerken leeg. </p> <p> Maar ook in onze NPB, hoe vrijzinnig ook, moeten we helderheid verschaffen over dit soort dingen: verbeelding hebben we nodig, maar met betrekking tot het godsmysterie tasten we vaak maar wat in het duister. </p> <p> Ik ben nu de volle 20 jaar met zeer veel plezier voorganger geweest van de NPB, ga volgend jaar april met pensioen, en wil U daarom vertellen over mijn hernieuwde kennismaking met een man die mij echt een dienst heeft bewezen in het beter begrip van dit soort dingen: religie, dienst, god, bestaan op deze aarde, verbeelding enz. enz., en dat is de nederlandse 17e eeuwse filosoof Benedictus de Spinoza! </p> <p> Uiteraard heb ik tijdens de studie veel aan filosofie gedaan maar, hoe kwam ik er nu bij om opnieuw zo hard aan het lezen te gaan om Spinoza's visie op het bestaan beter te kunnen begrijpen, om zijn filosofie me eigen te maken? <br><br> Dat kwam door een tentoonstelling die wij deze zomer zagen in Scheveningen, in het museum Beelden aan Zee, met als titel DenkEiland. De kunstenares was Eveline van Duyl; ze werkt in Noord Groningen, ze is beeldhouwer en fotografe, en heeft eerst lange tijd beelden van mensen gemaakt, maar ze is langzamerhand terecht gekomen bij het denken, bij de binnenkant van mensen. Haar tentoonstelling Denkeiland liet zestien bustes zien van filosofen die ze had bestudeerd. Van allerlei materiaal maakte ze de bustes. Heel komisch was dat ze alle bustes van de filosofen geplaatst had op strijkplanken! Een heel vrouwelijke benadering! De gedachte erachter is: Denken gaat vooral goed als je staat te strijken, maar ook: denken gaat altijd door, net zo als strijken altijd door gaat! </p> <br><br> <img src="afbeeldingenovd/spinozakop_okt2011.jpg" align="left" hspace="60" width="304" height="400" name="graphics1"> <img src="afbeeldingenovd/spinozatekst_okt2011.jpg" align="left" width="380" height="320" name="graphics2"> <br clear="all"> <br><br> <p> En hier zien we de buste van Baruch de Spinoza, geboren in 1632 in Amsterdam, afkomstig uit een Spaans/Portugees joods vluchtelingengezin. (In die tijd werden joden in Spanje en Portugal gedwongen RK te worden, dus Baruchs vader besloot uit te wijken naar Nederland, en bouwde in Amsterdam een handel in zuidvruchten op. Moeder stierf toen hij 6 was, vader toen hij 24 was. Baruch zette de handel van zijn vader voort). We lezen ook nog zijn kern-uitspraak. <br><br> Behorend bij de Portugees-Joodse synagoge raakte Baruch in conflict met het synagoge-bestuur, over een financieel probleem. En heel opmerkelijk was wat hij toen deed: hij bleef niet binnen de synagoge om volgens het rabbijnse recht de zaak op te lossen, maar hij deed een beroep op de burgerlijke wet. Zijn denken over de staat, en over burgerschap, maar vooral over scheiding tussen kerk en staat, en over het gegeven dat mensen gelijk zijn voor de wet, was zeer ontwikkeld! Het doet denken aan wat wij in onze dagen meemaken wanneer moslims in plaats van een beroep te doen op de Sjaria, de Islamitische wetten, zoals zij dat traditioneel gewend zijn, naar de burgerlijke rechter stappen. Ook dat kan door orthodoxe imams als een belediging ervaren worden!) </p> <p> Het gevolg is dat Baruch wordt verbannen: in een pamflet wordt een soort banvloek over hem verspreid, waarin staat te lezen: <br><br>  Vervloekt zij hij als hij slaapt, vervloekt als hij waakt, niemand mag met hem schrijven, niemand mag met hem onder éen dak verkeren, niemand mag binnen anderhalve meter bij hem zijn of enig geschrift van hem lezen. <br><br> Deze biografische gegevens zijn belangrijk om hem te begrijpen, waarom hij zijn leven verder inricht zoals hij het inricht: hij vertrekt uit Amsterdam, gaat zichzelf Benedictus noemen in plaats van Baruch (allebei de namen betekenen Gezegende), zijn roepnaam, zo is bekend, was Bento, hij gaat in Rijnsburg wonen, daarna in Voorburg en tenslotte in Den Haag, waar hij sterft, 44 jaar oud. Hij voorziet zelf in zijn levensonderhoud door lenzen te slijpen, en er wordt gezegd dat de erfelijke longziekte waaraan hij leed snel verergerd is door het glasstof. <br><br> Die verbanning betekent een keer in zijn leven. Van een naar buiten gericht ondernemer wordt hij een naar binnen gericht levend mens. Dat fascineert mij altijd zeer: door de mensen en hun oordeel te hebben leren kennen, is het zo begrijpelijk dat hij voortaan met zijn lijfspreuk de mensen adviseert voorzichtig te zijn: CAUTE! </p> <p> <img src="afbeeldingenovd/spinozazegel_okt2011.gif" align="left" hspace="200" width="460" height="320" name="graphics3"> <br clear="all"> <br> </p> <p style=text-align:center> Het zegel met de lijfspreuk van Spinoza. </p> <p> Hij gaat diep nadenken, én schrijven. Als filosoof. De filosofie vraagt:  Wat is waar? De theologie vraagt:  wat bedoel je als je God zegt? , en spreekt altijd over openbaring. Ook over die grondvraag van de theologie zal Spinoza zich uitspreken. <br><br> Ik citeer:  Na mijn ervaring dat alle dingen in het gewone dagelijkse leven uiteindelijk leeg en futiel zijn, besloot ik iets te zoeken waardoor ik, als ik het gevonden heb, een voortdurende hoogste vrijheid zal genieten . <br><br> Hij publiceert anoniem in 1670 het Tractatus Theologico-Politicus, waarin de belangrijkste gedachte de vrijheid van meningsuiting is. <br><br> Ik citeer:  Het landsbestuur heeft als doel de vrijheid waarin eenieder zichzelf kan handhaven en ontplooien. Het is echter onmogelijk de menselijke geest geheel ondergeschikt te maken. Niemand kan afstand doen van zijn vrijheid om te denken wat hij wil en om te zeggen wat hij denkt. Als een staat deze vrijheid probeert te knevelen, richt ze zichzelf daarmee op den duur te gronde. Mensen komen steeds weer daartegen in opstand .... <br><br> Het is van belang hier te melden dat Spinoza ook gezegd heeft, dat je weliswaar vrijheid van denken hebt, maar dat, wanneer het op handelen aankomt, je altijd moet nadenken over de gevolgen die jouw handelen kan hebben voor anderen. Denk na! Weest voorzichtig! Dat is en blijft zijn advies. <br><br> Het is moedig van hem, dat hij zijn gedachten over vrijheid van denken publiceert, al is het anoniem, want de politiek van die dagen is vol van crisis. De moord op de gebroeders de Wit heeft hem zeer aangegrepen. Uit de geschiedenisles herinneren we ons misschien nog de situatie: je had staatsgezinden (republikeinen) en prinsgezinden. De gebroeders de Wit waren staatsgezinden, en in 1672, dat in Nederland  het rampjaar wordt genoemd, woedde er een strijd tussen die twee groepen. Er wordt aangenomen dat de hetze tegen de republikeinen het volk heeft opgejaagd en zo kon de politieke moord op de raadspensionaris en zijn broer plaatsvinden. <br><br> (Uit de gebeurtenissen kon worden geconcludeerd dat mensen grote moeite hebben om een rationeel debat te voeren. Overigens: vandaag de dag zijn er in ons land regelmatig voorbeelden te vinden van situaties waarin ook mensen van nu veel moeite hebben met het voeren van een rationeel debat!) <br><br> In toenemende mate komen veel bestuurders met Spinoza praten, zijn heldere geest heeft velen geinspireerd, en hij werd met staatseer begraven, in Den Haag, in 1677. </p> <p> Bijna direct na zijn dood verschijnt zijn hoofdwerk, de <em>Ethica</em>, nog in 1677. Het bestaat uit 5 delen: </p> <p style=padding:0.5cm> deel 1: God <br> deel 2: Aard en oorsprong van de geest <br> deel 3: Aard en oorsprong van de aandoeningen <br> deel 4: De menselijke knechtschap of de macht van de aandoeningen <br> deel 5: De macht van het verstand of de menselijke vrijheid. </p> <p> De Ethica wordt door de meesten een moeilijk boek gevonden. En dat komt doordat Spinoza zijn verhaal op een bijna meetkundige (geometrische) wijze vertelt, hij gebruikt definities, 259 stellingen, bewijzen, verklaringen, commentaren. Daarmee wil hij net zolang doordenken tot hij voor zichzelf een stabiele visie heeft ontwikkeld. Vooral gaat hij op zoek naar iets wat hem zekerheid en vooral blijdschap kan geven. <br><br> Ik citeer:  Na mijn ervaring, dat alle dingen in het gewone dagelijkse leven uiteindelijk leeg en futiel zijn, besloot ik iets te zoeken waardoor ik, als ik het gevonden heb, een voortdurende hoogste vrijheid zal genieten . <br><br> (Overigens kwam er bij mij, toen ik dit alles bestudeerde, een herinnering boven aan een anecdote rond de Leidse psychiater Dr. Carp. Het gesprek ging over vandalisme. Aan hem werd toen een vraag gesteld:  hoe komt het toch dat jongens rond hun 15e en 16e alles kapotmaken wat los en vast zit ? Zijn antwoord was:  dat komt omdat ze net zolang zoeken totdat ze iets vinden wat niet kapot kan! Mensen zijn immers altijd op zoek naar stabiliteit in hun bestaan!) <br><br> Wat zegt Spinoza nu over God? <br><br> Hij zegt, op een heldere manier, zodat mensen van nu zich daar weer iets bij kunnen voorstellen: <br><br>  God is géen man op een wolk, dat is een veel te beperkte gedachte. Wij stellen ons God wel voor als een mensvormig wezen, dat komt omdat we zelf mensen zijn, maar, zegt Spinoza, God is een soort dragend geheel waar alles, werkelijk alles bij elkaar hoort: God is een onafhankelijk geheel, eeuwig, eindeloos, actief, als geheel onveranderlijk, maar eeuwig in verandering, dynamisch, perfect, eindeloos, zonder begin of eind. God is als de natuur, de substantie die onder ons aller leven is als een oceaan, en zoals de oceaan de vorm aanneemt van zeer grote golven en kleine druppels, zo neemt God de vorm aan van alles en iedereen . <br><br> Door te zeggen: God is éen, bewijst Spinoza dat hij geen dualist is (die spreekt over God én mens), maar monist, of misschien nog beter: allesist! <br> Tegenwoordig delen we de mensheid wel in in : atheisten, ietsisten, niksisten, agnosten, orthodoxen, dus nu kunnen we, met Spinoza, ook spreken over allesisten! <br><br> Spinoza spreekt niet over God én mens, maar over: mens <em>in</em> God, net zo als de zee <em>in</em> God is, en de oerknal <em>in</em> God is, hij zou niets aan zijn mening hebben veranderd als hij de theorie van de oerknal uit de jaren '60 had gekend, immers ook de oerknal hoort bij het universum, net als het kleinste deeltje dat, naar we de afgelopen tijd hoorden, sneller dan het licht lijkt te zijn: het neutrino. <br><br> De gedachten over die eenheid, de samenhang van Spinoza, vinden we overigens ook bij Meister Eckhart, die mystieke denker uit de Middeleeuwen: <br><br>  het oog waarmee ik God zie is hetzelfde oog waarmee God mij ziet. Mijn oog en Gods oog zijn éen oog en éen gezicht en éen doorgronden en éen liefde . </p> <ol style="font-size:15pt"> <li> Spinoza benoemt God als <em>substantie</em> (dat wat er onder staat....het dragende....)</li> <li> en dan zijn er de eigenschappen van God, de <em>attributen</em>, waarvan wij mensen er slechts 2 kennen, materie (lichaam) en geest. </li> </ol> <p> Materie en geest gaan eeuwig parallel, het zijn twee kanten van dezelfde rollende munt, zeg maar, als er iets met je materie aan de hand is, met je lichaam, gebeurt er ook iets met je geest.  Alles is immers éen zegt Spinoza. </p> <ol start=3, style="font-size:15pt"> <li> En dan zijn er de <em>Modi</em>, de verschijningsvormen van hetzelfde. Zoals sterren, stenen, tijgers, kleuren, gassen, politiekl!, vakbonden, mensen, enz.enz. <em>Het is er allemaal!</em> </li> </ol> <p> Die verschijningsvormen verschijnen, en verdwijnen weer in de substantie: God. Of zoals Spinoza het zelf zegt, ik citeer: <br><br>  Met onvermijdelijke noodzaak vloeien oneindig veel dingen op oneindig veel wijzen uit God voort. God is in, onder en achter elke modus (verschijningsvorm) aanwezig . <br><br> Voor mij persoonlijk is deze hernieuwde kennismaking met Spinoza dan ook bijzonder troostend! Als ik denk aan al die geliefden die ik verloren heb, dan ben ik toch getroost, want ze zijn er allemaal, in het Universum dat God is. Niets of niemand gaat verloren. Wanneer wij tijdens een begrafenis zeggen:  zoals een druppel vrijkomt uit de oceaan, zo komt een mens op aarde. Als hij of zij sterft, gaat de druppel terug in de oceaan kunnen die woorden troostend en helend zijn, zo maak ik dat mee. <br><br> Elke verschijningsvorm, zo legt Spinoza uit, heeft zijn eigen <em>conatus</em>, en dat is de bestaansdrang.  Niets dat bestaat is geneigd zichzelf op te heffen . Omstandigheden van buiten kunnen wél een nadelige uitwerking op je hebben! <br><br> Het is dus van belang, zo leert onze filosoof, op zoek te gaan naar en te leven volgens je eigen  conatus , naar het antwoord op de vraag wie je wezenlijk bent.  Waar je voor in de wieg gelegd bent . Spinoza voert ons hiermee eigenlijk terug naar Socrates, die ons de wijze raad gaf: Ken Uzelven! Maar begrip voor de conatus van de andere mens zal je ook brengen tot verdraagzaamheid, en je helpen bij je bereidheid om ruimte toe te kennen aan die ander. <br> En hoe zit het met de passies, heb je passies? Die horen dan kennelijk tot je conatus, maar dat ontslaat je niet van het corrigeren van die passies door je denken! <br><br> Er is zeer veel te zeggen over Spinoza. Ik zal hier nog even aanstippen hoe hij spreekt over kennis. Hij legt uit dat er 3 soorten kennis zijn: </p> <ol style="font-size:15pt"> <li> <em>Verbeelding:</em> (die wordt gevoed door de zintuigen). Het komt voort uit het verwonderd kennis nemen van wat is. De primitieve mens kwam door deze kennis tot ontzag voor  Das Heilige , het Numineuze, dat wat ontzag en huiver teweegbrengt. Zo werden natuurverschijnselen geduid als uitingen van de goden. </li> <li> <em>Rede:</em> het gebruik van het verstand zal ons helpen er achter te komen hoe  de dingen werken , uit de rede kan inzicht in algemene wetmatigheden voortkomen, </li> <li> <em>Intuitie:</em> een direct inzicht in God en in het geheel. </li> </ol> <p> Het is praktisch om hier het voorbeeld te gebruiken van een kind dat leert lezen: eerst onderscheidt het de letters afzonderlijk i - k  h  e  e  t...., vervolgens leert het zinnen maken en uiteindelijk kan het begrip van een heel boek opdoen :  ik snap het! , is het resultaat van dat proces van kennis. <br><br> Spinoza maakt ons ook wegwijs in de drie fundamentele emoties waarmee we onze hartstochten leren begrijpen: </p> <p style=padding:0.5cm> <em>de Begeerte:</em> je bent je bewust van je levensdrift <br> <em>de Blijdschap:</em> je weet je in je bestaan bevorderd <br> <em>de Droefheid:</em> je weet je in je bestaan benadeeld </p> <p> Spinoza hecht grote waarde aan de vrijheid van denken,  wees je bewust en verheug je is de boodschap. Daarom wordt Spinoza ook wel de filosoof van de blijdschap genoemd. <br><br> En de vrije wil dan? Omdat alles in God is, wordt alles gedragen door die substantie. Vind eerst je  conatus uit, denk er goed over na, en leef volgens je wezen. Je zult vreugde ervaren! Als je kunt leven naar oorzaken en gevolgen van je eigen natuur, en niet naar die van buitenaf, ervaar je vrijheid. <br><br> Ik vind het volgende verhaal ontroerend: Spinoza kreeg een professoraat aangeboden in Heidelberg in 1673. Hij sloeg het af:  als ik dat doe, moet ik dingen zeggen die niet met mijn wezen overeenkomen . Hij verkoos door te gaan met denken en schrijven zoals bij hem paste. </p> <p> Voor NPB-ers is het nog zeer belangrijk te weten dat Spinoza veelvuldig aanwezig was in de kringen van de zgn. Collegianten. (Immers, toen de NPB in 1870 werd opgericht door Prof. Opzoomer, had hij het model van de Collegianten voor ogen!) Deze kringen verschaften een podium voor ondogmatische intelligentsia. Het collegiantisme wordt wel beschouwd als een bakermat van de Verlichting.In onze dagen is het boeiend om de geesteshouding van deze kringen te doordenken, vanwege de bijdrage die het leverde bij het vinden van een goede balans in het samenleven van vele verschillende groepen. <br><br> Wat zegt Spinoza nu over Jezus? Hij spreekt liever over Christus. Hij beschouwt Jezus als de volmaakste representant van mensen die de tweede en de derde soort kennis bezitten. <br><br> Hij zegt:  Mensen herwinnen hun vrijheid, geleid door de geest van Christus, dat wil zeggen door de idee van God (Ethica IV, commentaar bij stelling 68). <br><br> En ook:  Het lijden, de dood en begrafenis van Christus vat ik letterlijk op, zijn opstanding daarentegen symbolisch (brief 78,4).  Ik kom dus tot de conclusie dat de opstanding van Christus uit de doden in werkelijkheid geestelijk is geweest (Brief 75, 8). <br><br> Spinoza heeft mij een grote dienst bewezen, en ik hoop dat de hoorder/lezer dat ook zo mag ervaren. </p> <p> Amen.<br><br><br> Jeanne Traas-Hageman </p> <p>&nbsp;</p> <p><a href="introoverdenkingen.htm">TERUG</a></p> </body> </html>